Waarom werken aan minder afval?

Al het afval dat niet ontstaat, hoeft ook niet verbrand of gerecycled te worden. Dat bespaart onder andere CO²-uitstoot. 45% van het huishoudelijk afval wordt verbrand en 55% wordt gerecycled. Alhoewel het recyclingpercentage stijgt, blijft recycling een lagere strategie op de R-ladder dan het voorkomen van afval. Door tweedehands te kopen en te repareren zijn minder nieuwe grondstoffen nodig. Dat vermindert de grondstoffenafhankelijkheid van andere landen.

Verschillende afvalpreventiethema’s dragen bij aan een verminderde milieu-impact:

• Tweedehands spullen en kleding kopen is beter voor milieu omdat het voor een deel de aankoop van nieuwe producten vervangt. Reparatie is beter voor het milieu omdat apparaten en spullen een langere levensduur krijgen. Ook dat vervangt voor het deel de aankoop van nieuwe producten. En dat bespaart grondstoffen en energie.
• De milieu-impact van  wasbare luiers en wasbare bekers is berekend met een multi-levenscyclus analyse. Daaruit blijkt dat de wasbare varianten een lagere milieu-impact hebben dan de wegwerpluiers en -bekers.
• Het maken van voedsel kost grondstoffen als water, grond en energie. Het verspillen van voedsel is daarom slecht voor het milieu.

Gemeenten kiezen ook voor werken aan afvalpreventie om kosten te besparen. Als minder afval ‘geproduceerd’ wordt, hoeft er ook minder afval verwerkt te worden. Gemeente Haarlem heeft bijv. na het invoeren van de ja-sticker (opt-in systeem) 600 ton papierafval bespaard. Minder afvalverwerking bespaart kosten en kan op termijn zelfs leiden tot een lagere afvalstoffenheffing.

Onderzoek van Milieu Centraal laat zien hoeveel geld, en afval, je bespaart door bepaalde afvalpreventiemaatregelen. Het loont om afval besparende maatregelen te implementeren en circulaire gedragingen te stimuleren en faciliteren, omdat het direct de kosten voor afvalverwerking kan verminderen.

Afvalpreventie kan ook bijdragen aan minder kosten voor huishoudens. Wegwerpluiers kosten per kind gemiddeld €500,- meer dan wasbare luiers. Als ouders investeren in wasbare luiers, kost dat bij aanschaf meer, maar op de lange termijn minder. Bovendien kunnen wasbare luiers door meerdere kinderen worden gebruikt. Door zindelijkheidstraining eerder te starten kunnen ouders ongeveer €600 per jaar besparen.

Bron: rapport Milieu Centraal

Europese en nationale wet- en regelgeving verplichten overheden te werken aan afvalpreventie.

Europese wetgeving en beleid

De Kaderrichtlijn afvalstoffen (Kra) verplicht lidstaten om te werken aan afvalpreventie. Artikel 9 van de Kra bevat dertien maatregelen die lidstaten moeten nemen om afvalproductie te voorkomen. De meest relevante maatregelen voor huishoudelijk afval zijn:

• Het bevorderen en ondersteunen van duurzame productie- en consumptiemodellen (art. 9 Kra lid 1 onder a);
• Het aanmoedigen van hergebruik van producten en de invoering van systemen die reparatie- en hergebruikactiviteiten stimuleren (art. 9 Kra lid 1 onder d);
• Het ontwikkelen en steunen van voorlichtingscampagnes om de bewustwording van afvalpreventie en zwerfafval te bevorderen (art. 9 Kra lid 1 onder m).

De herziene Kra, die vanaf 2027 ingaat, bindt lidstaten ook aan het Sustainable Development Goal 12.3, die het tegengaan van voedselverspilling betreft. De Europese Commissie heeft als doel dat in 2030 lidstaten voedselverspilling hebben teruggedrongen ten opzichte van 2015:

• met 10% in verwerking en productie en;
• met 30% per hoofd van de bevolking in de detailhandel en restaurants, horeca en huishoudens.

De Packaging and Packaging Waste Regulation krijgt ook doelstellingen die linken aan afvalpreventie: verpakkingsafval moet tegen 2030 met 5% worden verminderd. In 2035 moet dit 10% zijn en in 2040 15%. Ook komen er doelstellingen rondom minder lege ruimte in dozen (max. 50%), meer herbruikbare verpakkingen (bijv. pallets en drankverpakkingen).

Nationale wetgeving en beleid

Een Europese richtlijn moet opgenomen worden in het nationale recht. Het nemen van maatregelen om afval te voorkomen is in Nederland niet verplicht gesteld voor overheidsorganen. De wettelijke basis om te mogen werken aan afvalpreventie is er wél. De bevoegdheid om te mogen werken aan afvalpreventie is neergelegd in artikel 9.5.2 Wm. De Hoge Raad heeft uitgemaakt dat de bevoegdheid neergelegd in artikel 9.5.2 ook geldt voor lagere overheden. Een gemeente kan daarvan gebruikmaken bij het maken van de afvalstoffenverordening.

Nationaal Programma Circulaire Economie

Nederland wil in 2050 klimaatneutraal, fossielvrij en circulair te zijn. Circulair zijn betekent dat de milieueffecten van de Nederlandse productie en consumptie in 2050 binnen de draagkracht van de aarde moeten vallen. Het Nationaal Programma Circulaire Economie (NPCE) benadrukt ook het belang van het verminderen van grondstoffengebruik en levensduurverlenging.

In het NPCE staan verschillende maatregelen op alle R-strategieën toegelicht. Ook voor afvalpreventie. Voorbeelden daarvan zijn:

• Circulaire Ambachtscentra (een landelijk dekkend netwerk in 2030),
• Meubels (levensduur van meubels is in 2030 maximaal verlengd),
• Elektrische apparaten (reparatiemogelijkheden zijn in 2030 maximaal geprofessionaliseerd en versterkt)
• Textiel (in 2030 wordt 15% van de textielproducten die op de Nederlandse markt worden gebracht, na inzameling hergebruikt in NL).

Programma VANG Huishoudelijk Afval

Het programma VANG Huishoudelijk Afval heeft geen specifieke doelstellingen op totaal minder huishoudelijk afval. Maar maatregelen voor afvalpreventie kunnen wel bijdragen aan de doelstelling van 100 kg restafval per inwoner per jaar. Daarnaast leidt minder afval ook vaak tot minder zwerfafval.

Hoe overtuig je je collega van het belang van afvalpreventie? Iedere beleidsmaker heeft te maken met zijn eigen belangen. Het is daarom belangrijk om de juiste invalshoek te kiezen.

Tips hoe je dit toepast? Zie: Toepassen circulair narratief van de Toolbox-circulair gedrag gemeenten.