Alternatieven voor inzet van vrijwilligers bij oud papier inzameling
Inzameling door vrijwilligers
In ongeveer de helft van de benchmarkgemeenten in Nederland (Benchmark Huishoudelijk Afval, 2024) zijn lokale verenigingen, kerken, scholen, stichtingen of andere instellingen betrokken bij de inzameling van oud papier en karton.
Het beleid rondom OPK inzameling samen/met of door vrijwilligers verschilt per gemeente. Vaak zamelen vrijwilligers het OPK in via losse inzameling of op brengpunten. In sommige gemeenten worden vrijwilligers ingezet als beladers. De chauffeur is dan een werknemer van de inzameling. In ruil voor deze verdiensten krijgen de verenigingen een vergoeding die veelal wordt gebaseerd op de hoeveelheid papier en karton die is ingezameld. In de meeste gevallen (56%) ontvangen de vrijwilligers een vaste prijs per ton of per huishouden.
Veiligheid & continuïteit van de inzameling
De laatste jaren daalt het aantal gemeenten dat gebruikt maakt van vrijwilligers bij de oud papier inzameling. In 2021 maakte het merendeel van de benchmarkgemeenten, namelijk 75%, nog gebruik van vrijwilligers voor de inzameling. In 2024 is dat gedaald naar 53% van de benchmarkgemeenten. De voornaamste redenen om te stoppen met de samenwerking is de discussie over de veiligheid van de vrijwilligers en de continuïteit van de inzameling. Het inzamelen van OPK brengt bepaalde risico’s met zich mee, zoals ongelukken tijdens het proces: variërend van containers die omvallen tot ongelukken tijdens het op- en afstappen van voertuigen. Daarnaast worden veiligheidseisen steeds strenger.
Ook zien we dat losse inzameling of brengpunten doorgaans minder efficiënt zijn dan het gebruik van minicontainers voor huis-aan-huis inzameling. Niet elk huishouden wordt bereikt via inzameling door vrijwilligers. Steeds meer gemeenten stappen over naar het gebruik van minicontainers voor de inzameling van OPK, en schakelen daardoor professionals in voor het inzamelproces.
Het aanbieden van alternatieven voor vrijwilligers
Het stoppen van deze samenwerking is in veel gemeenten een discussiepunt, omdat het vaak behoorlijke financiële gevolgen heeft voor de betrokken verenigingen. Daarom gaan gemeenten het gesprek aan met de vrijwilligers en bieden meerdere alternatieven aan. Hieronder vind je diverse alternatieven die gemeenten toepassen:
Meedoen aan opruimacties
Laat de vereniging met enkele vrijwilligers deelnemen aan georganiseerde opruimacties om zwerfafval tegen te gaan. Zij ontvangen dan een vergoeding per actie. Veelal zijn dit maximaal 4 acties per jaar en vaak is, wanneer van toepassing, de lokale publieke inzamelorganisatie betrokken bij de organisatie en coördinatie.
Gebiedsbeheer
Maak de vereniging verantwoordelijk om een bepaald gebied te beheren. Samen met de vereniging spreek je een bepaald onderhoudsniveau af en de vereniging krijgt een vergoeding per schoongehouden m². Het adopteren van ondergrondse containers kan hier ook een onderdeel van zijn.
Ondersteuning bij evenementen
Vraag de vereniging om jaarlijks enkele vrijwilligers te leveren om te ondersteunen bij een bepaald evenement of initiatief. Laat ze bijvoorbeeld gratis compostzakken uitdelen op de milieustraat tijdens de Landelijke Compostdag of geef ze een rol bij een onderwijsprogramma dat moet zorgen voor meer afvalbewustzijn.
Eenmalige afkoopregeling
Bied de vereniging de mogelijkheid om definitief uit de samenwerking te stappen via een eenmalige afkoopregeling. De hoogte van het bedrag kan worden gebaseerd op de gemiddelde opbrengsten van de inzameling van het oud papier en karton van de afgelopen 5 jaar door de desbetreffende vereniging.
Andere afvalstromen
Informeer de vereniging over alternatieven voor de inzameling van oud papier en karton, zoals de inzameling van frituurvet of kerstbomen. Dit is een veilig en eenvoudig alternatief om inkomsten te behouden en kan daarmee deel uitmaken van de oplossing.
Oud frituurvet is een waardevolle grondstof voor biodiesel en levert per ingezamelde liter een vergoeding op, zonder zware of onveilige werkzaamheden. Plaatsing, beheer en lediging van het inzamelpunt worden volledig verzorgd. Bovendien draagt de vereniging als inzamelpunt bij aan een beter milieu. Meer informatie is te vinden op frituurvetrecyclehet.nl.
Handvatten voor gemeenten
Er zijn enkele handvatten die gemeenten kunnen overwegen bij het (al dan niet noodgedwongen) beëindigen van de inzameling van oud papier en karton (OPK) door vrijwilligers:
Duidelijke communicatie
Zorg voor heldere en transparante communicatie over de redenen achter het besluit om de inzameling te professionaliseren. Leg uit hoe dit kan leiden tot een efficiënter en veiliger proces.
Betrek verenigingen actief
Betrek verenigingen bij het proces en vraag om hun input. Misschien zijn er andere manieren waarop zij kunnen bijdragen aan de gemeenschap. Onderzoek of er samenwerkingsmogelijkheden zijn met andere organisaties of bedrijven die de verenigingen kunnen betrekken.
Bied alternatieven
Bied alternatieve taken of projecten aan waar verenigingen zich voor kunnen inzetten. Hierdoor behouden ze een rol in de gemeenschap en kunnen ze hun inkomsten op peil houden. Door meerdere alternatieven aan te bieden geef je een vereniging een keuze. Deze keuzevrijheid kan in positieve zin bijdragen aan de acceptatie.
Werk met geleidelijke overgangen
Overweeg om de overgang naar professionele inzameling geleidelijk te laten verlopen, zodat verenigingen tijd hebben om zich aan te passen. Onderzoek bijvoorbeeld of er mogelijkheden zijn voor financiële compensatie of andere vormen van ondersteuning voor verenigingen die hun inkomsten zien verminderen.
Overweeg een overbruggingsperiode
Gemeenten die nog geen alternatieven kunnen bieden, maar al wel willen of moeten stoppen met de inzameling door vrijwilligers kiezen vaak voor een tijdelijke overbruggingsperiode. De gemeente blijft dan een afgesproken vaste prijs per kilo betalen, zoals deze is overeengekomen. Via een afgesproken verdeelsleutel worden de bedragen dan uitgekeerd aan de diverse maatschappelijke organisaties. Belangrijk hierbij is wel om een duidelijke einddatum af te spreken om onvrede bij niet-betrokken verenigingen te voorkomen.
Monitor en evalueer
Volg de impact van de veranderingen en evalueer regelmatig of de genomen maatregelen het gewenste effect hebben.
Het is belangrijk om een open dialoog te behouden en te luisteren naar de zorgen en suggesties van verenigingen. Samenwerking en begrip kunnen bijdragen aan een soepele overgang naar een professionelere inzameling van oud papier en karton.